Orapizm a malarstwo intuicyjne. Gdzie przebiega granica?

Na pierwszy rzut oka Orapizm może zostać uznany za odmianę malarstwa intuicyjnego. Artysta nie realizuje przecież mechanicznie wcześniej zaprojektowanego obrazu, dopuszcza zmianę, reaguje na materię i nie kontroluje świadomie każdego ruchu narzędzia.

Podobieństwo jest jednak tylko powierzchowne.

Orapizm może zawierać intuicyjność, lecz nie jest malarstwem intuicyjnym.

Różnica dotyczy nie tyle wyglądu obrazu, ile mechanizmu działania artysty.

Czym jest malarstwo intuicyjne?

Określenie „malarstwo intuicyjne” stosowane jest bardzo szeroko. Najczęściej opisuje proces twórczy, w którym artysta nie podporządkowuje się dokładnemu planowi, lecz kieruje się odczuciem, emocją, spontanicznością albo wewnętrznym impulsem.

Artysta może rozpocząć pracę bez gotowej kompozycji i podejmować kolejne decyzje w trakcie malowania:

ten kolor wydaje się właściwy,
ten fragment wymaga zmiany,
ten ruch powinien pojawić się właśnie tutaj.

Decyzja nie musi być poprzedzona analizą. Może pojawić się natychmiast jako przeczucie.

Wciąż jednak pozostaje decyzją artysty.

I właśnie tutaj zaczyna się zasadnicza różnica pomiędzy malarstwem intuicyjnym a Orapizmem.

• Intuicja nadal podpowiada

Kiedy mówimy: „działam intuicyjnie”, zazwyczaj zakładamy istnienie pewnego wewnętrznego impulsu lub rozpoznania.

Nie zawsze potrafimy wyjaśnić jego źródło, ale pojawia się poczucie:

zrób to.

Intuicja może działać niezwykle szybko. Może wyprzedzać świadomą analizę i wynikać z doświadczenia, pamięci, percepcji oraz procesów, których nie potrafimy w danej chwili nazwać.

Nadal jednak pełni funkcję pewnego przewodnika.

W Orapizmie interesuje nas coś innego.

Nie pytanie:

„Co podpowiada mi intuicja?”

lecz:

„Co dzieje się, kiedy działanie już trwa, a świadoma decyzja nie prowadzi każdego jego fragmentu?”

W tym miejscu pojawia się pojęcie Inacji.

• Inacja nie oznacza intuicji

Inacja nie jest innym słowem na intuicję.

Nie oznacza również przypadku, bezmyślności, automatyzmu ani utraty świadomości.

Artysta pozostaje obecny.

Pozostają jego doświadczenie, ciało, narzędzie, materia i intencja.

Zmienia się natomiast relacja pomiędzy intencją a świadomym sterowaniem działaniem.

Artysta może rozpocząć ruch z określoną intencją, lecz nie musi świadomie prowadzić każdego jego kolejnego momentu. Ruch rozwija się w bezpośrednim kontakcie pomiędzy człowiekiem, narzędziem i materią.

Inacja wymaga obecności, ale nie wymaga ciągłego komentowania i kontrolowania każdego gestu.

Intencja → Inacja → Rozpoznanie

Proces Orapizmu można przedstawić w prostym modelu:

Intencja → Inacja → Rozpoznanie → nowa intencja.

Najpierw pojawia się intencja działania.

Następnie w Inacji ruch nie jest już prowadzony przez ciąg świadomych instrukcji.

Powstaje ślad.

Artysta go rozpoznaje.

To rozpoznanie może stać się podstawą kolejnej intencji.

Proces nie przebiega więc według wcześniej ukończonej mapy obrazu. Rozwija się poprzez kolejne spotkania pomiędzy intencją artysty a tym, co rzeczywiście pojawia się w materii.

Artysta nie jest wyłącznie tym, który narzuca formę.

Jest również tym, który rozpoznaje to, co się wydarzyło, i na to odpowiada.

• Nie przypadek, lecz relacja

Jednym z podstawowych nieporozumień byłoby utożsamienie Inacji z przypadkiem.

Orapizm nie polega na przypadkowym ruchu w farbie.

Artysta pozostaje obecny, widzi, reaguje i może zmieniać kierunek działania. Nie projektuje jednak świadomie każdego mikromomentu ruchu.

Materia nie jest tutaj wyłącznie biernym tworzywem podporządkowanym wcześniejszemu projektowi.

Farba ma swoją lepkość.

Szpachla stawia opór.

Płótno posiada własną powierzchnię.

Ręka ma pamięć ruchową i doświadczenie.

Wszystkie te elementy współuczestniczą w zdarzeniu malarskim.

Obraz staje się śladem tego spotkania.

• Przed słowem

Istotnym elementem Inacji jest jej przednarracyjny charakter.

Człowiek nie musi każdej czynności poprzedzać słownym komunikatem:

teraz zrobię to,
ten fragment trzeba poprawić,
powinienem przesunąć rękę w tę stronę.

Możemy reagować na sytuację zanim ją nazwiemy. Możemy wykonać ruch zanim powstanie jego świadomy opis.

W Orapizmie właśnie ten obszar działania staje się szczególnie istotny.

Nie chodzi o wyłączenie świadomości.

Chodzi o pozostawanie świadomym bez konieczności narracyjnego sterowania każdym gestem.

Dlaczego Orapizm można pomylić z malarstwem intuicyjnym?

Z zewnątrz oba procesy mogą wyglądać podobnie.

Artysta może działać szybko, zmieniać wcześniejsze decyzje, reagować na powstającą formę i nie posiadać dokładnego projektu końcowego obrazu.

Różnica ujawnia się dopiero wtedy, gdy pytamy:

co właściwie prowadzi działanie?

W malarstwie intuicyjnym artysta może powiedzieć:

„Czuję, że powinienem wykonać ten ruch.”

W Inacji możliwa jest inna sytuacja:

ruch pojawia się i rozwija, zanim zostanie w pełni świadomie opisany, a następnie zostaje rozpoznany.

Artysta nie jest przy tym nieobecny.

Jest obecny właśnie po to, aby pozostawać w bezpośrednim kontakcie z tym, co się wydarza.

• Orapizm jako praktyka, Inacja jako sposób działania

Orapizm jest określoną praktyką artystyczną.

Orapizm to praktyka artystyczna zawierająca konkretne instrukcje, które prowadzą do Inacji. Sama Inacja nie jest jednak instrukcją ani techniką. Jest momentem działania, w którym intencja pozostaje, lecz świadome sterowanie każdym kolejnym gestem ustępuje bezpośredniemu kontaktowi człowieka, narzędzia i materii.

Nie określa ona, jak obraz ma wyglądać.

Nie nakazuje określonego koloru, kompozycji ani rodzaju formy.

Dlatego dwa obrazy powstałe w Orapizmie mogą wyglądać zupełnie inaczej.

I odwrotnie — obraz wizualnie przypominający dzieło Orapizmu nie musi mieć z Orapizmem nic wspólnego, jeśli podobieństwo dotyczy wyłącznie formy.

Orapizm posiada swoją praktykę. Inacja określa natomiast szczególny sposób obecności i działania wewnątrz tej praktyki.

To rozróżnienie jest zasadnicze.

Gdzie przebiega granica?

Najkrócej można ją ująć następująco:

malarstwo intuicyjne odwołuje się do tego, co artysta czuje, że powinien zrobić.

Orapizm bada to, co wydarza się w Inacji — kiedy działanie nie jest w pełni poprzedzone świadomą instrukcją, lecz pozostaje związane z obecnością, intencją i rozpoznaniem.

W pierwszym przypadku intuicja może prowadzić.

W drugim działanie może pojawić się przed jego świadomym opisem.

Dlatego Inacji nie należy utożsamiać ani z intuicją, ani ze spontanicznością.

Można ją określić jako:

zgodę na bezpośrednie czucie i działanie przy zachowanej świadomości i intencji, bez konieczności świadomego prowadzenia każdego gestu.

A kiedy obraz już powstanie?

Wtedy proces artysty się kończy.

Obraz przestaje należeć wyłącznie do historii swojego powstawania.

Artysta zna tę historię.

Odbiorca nie musi jej znać.

Od tego momentu tworzy się nowa relacja — pomiędzy obrazem a człowiekiem, który przed nim stoi.

Orapizm nie musi więc kończyć się pytaniem:

„Co artysta chciał powiedzieć?”

Może pozostawić pytanie prostsze i bardziej bezpośrednie:

„Co wydarza się teraz?”

Opracowanie autorskie przy wsparciu redakcyjnym ChatGPT (OpenAI).