INACJA i improwizacja — gdzie przebiega różnica?

Improwizacja dotyczy relacji działania do planu. INACJA dotyczy relacji działania do świadomego kontrolera.

To rozróżnienie jest subtelne, ale zasadnicze dla zrozumienia Orapizmu.

Improwizacja nie oznacza braku kontroli

W improwizacji przyszły przebieg działania pozostaje otwarty. Artysta lub muzyk nie musi wiedzieć, co dokładnie zrobi za kilka sekund. Podejmuje decyzje w trakcie tworzenia, odpowiadając na to, co właśnie powstało.

Nie oznacza to jednak, że znika świadome samomonitorowanie.

Improwizujący artysta może nieustannie oceniać: pozostawić czy zmienić, kontynuować czy zatrzymać, wzmocnić czy osłabić. Brak wcześniejszego planu może więc współistnieć z bardzo intensywną kontrolą bieżącego działania.

Badania nad improwizacją muzyczną pokazują zresztą, że spontaniczne tworzenie nie jest prostym przeciwieństwem kontroli. W badaniu Charlesa J. Limba i Allena R. Brauna zawodowi pianiści jazzowi podczas improwizacji wykazywali charakterystyczne zmiany organizacji aktywności przedczołowej oraz szerokie zaangażowanie obszarów sensomotorycznych. Autorzy wiązali ten wzorzec między innymi ze zmianami procesów odpowiedzialnych za samomonitorowanie i świadomą kontrolę trwającego wykonania.

Charles J. Limb, Allen R. Braun, Neural Substrates of Spontaneous Musical Performance: An fMRI Study of Jazz Improvisation, PLOS ONE, 2008. DOI: 10.1371/journal.pone.0001679.

Badanie to nie opisuje INACJI. Pokazuje jednak coś istotnego dla jej zrozumienia: wysoko wykwalifikowane działanie twórcze może zmieniać relację pomiędzy spontanicznym generowaniem, świadomym samomonitorowaniem i organizacją sensomotoryczną.

Czym zatem jest INACJA?

W Orapizmie INACJA jest określeniem czujnego, przednarracyjnego wydarzenia działania, w którym artysta przestaje prowadzić każdy kolejny gest z pozycji oddzielnego, jawnie komentującego kontrolera.

Nie oznacza to utraty świadomości ani zaniku kontroli ruchowej. Ciało nadal reguluje równowagę i napięcie. Oko widzi. Ręka reaguje. Narzędzie napotyka opór materii. Doświadczenie zdobyte przez lata pracy pozostaje obecne w sposobie działania.

Zmienia się coś bardziej subtelnego: świadome „ja” nie musi już zatwierdzać każdego kolejnego gestu przed jego wykonaniem.

Gest może pojawić się przed jego świadomym nazwaniem, oceną i narracyjnym uzasadnieniem.

Dlatego INACJA nie oznacza chaosu ani przypadkowości. Przeciwnie: działanie może pozostawać niezwykle precyzyjne, choć nie jest prowadzone przez ciąg instrukcji formułowanych przez świadomego kontrolera.

Intencja pozostaje

To kolejna ważna różnica.

Orapizm nie rozpoczyna się od postulatu „nie miej zamiaru”. Konopka rozpoczyna obraz od Intencji — może istnieć koncept, szkic, kompozycja, figura czy kierunek działania.

Intencja ustanawia początek.

Nie otrzymuje jednak gwarancji, że zachowa władzę nad całym dalszym przebiegiem obrazu.

W pewnym momencie to, co rzeczywiście znajduje się przed artystą — farba, jej opór, grubość warstwy, krawędź szpachli, istniejący ślad, położenie ciała i przestrzeń płótna — może zacząć organizować następny gest silniej niż wcześniejsze wyobrażenie tego, co „powinno” powstać.

Właśnie tutaj pojawia się możliwość INACJI.

Nie jako rezygnacja z Intencji, lecz jako ustąpienie jej wyłączności.

Ciało — narzędzie — materia

W świadomie kontrolowanym działaniu łatwo opisać relację linearnie:

mam zamiar → wykonuję gest → powstaje ślad.

W INACJI relacja staje się sprzężeniem:

ciało → narzędzie → materia → ślad → percepcja → kolejny ruch.

Każdy element zmienia następny.

Szpachla nie jest wtedy jedynie biernym wykonawcą wcześniej podjętej decyzji. Jej kąt, nacisk, opór farby i kontakt z powierzchnią współokreślają ruch. Powstający ślad natychmiast staje się nową informacją dla ciała i następnego gestu.

Doświadczenie „stania się końcem narzędzia” nie musi być rozumiane metafizycznie. Badania nad używaniem narzędzi pokazują, że wraz z praktyką narzędzie może zostać funkcjonalnie włączone w organizację percepcji i działania: zmienia się reprezentacja dostępnej przestrzeni, a funkcjonalna końcówka narzędzia może stać się szczególnie istotnym punktem organizującym uwagę i ruch.

W języku Orapizmu oznacza to coś bardzo prostego:

artysta nie musi prowadzić narzędzia wyłącznie poprzez świadome instrukcje. Może działać poprzez nie.

Gdzie więc przebiega granica?

Można ją ująć w dwóch zdaniach:

Improwizacja dotyczy relacji działania do planu.

INACJA dotyczy relacji działania do świadomego kontrolera.

W improwizacji pytamy:

„Czy wiem wcześniej, co zrobię?”

W INACJI pytamy:

„Czy muszę świadomie zdecydować o każdym kolejnym geście, aby działanie pozostało zorganizowane?”

Dlatego improwizacja i INACJA mogą się spotkać, ale nie są synonimami.

Można improwizować, pozostając w intensywnym dialogu z własnym komentarzem i oceną. Można też rozpocząć od bardzo konkretnej Intencji i dopiero później wejść w wydarzenie, w którym jej dominacja ustępuje bezpośredniemu działaniu.

INACJA nie jest więc nazwą braku planu.

Jest nazwą zmiany relacji pomiędzy Intencją, świadomą kontrolą i działaniem.

Obraz jako ślad

Z tej perspektywy zmienia się również znaczenie ukończonego obrazu.

Obraz Orapizmu nie jest wyłącznie realizacją wcześniejszego zamysłu. Nie jest również zapisem przypadkowego gestu.

Jest materialnym śladem procesu, w którym Intencja spotkała coś, czego wcześniej nie mogła całkowicie przewidzieć.

Dlatego jedno z podstawowych zdań Orapizmu brzmi:

Orapizm nie uczy życia bez zamiaru. Przywraca możliwość spotkania z tym, czego zamiar jeszcze nie przewidział.

INACJA nazywa moment, w którym takie spotkanie może wydarzyć się w działaniu.

Opracowanie autorskie przy wsparciu redakcyjnym ChatGPT (OpenAI).